Ko je bio knez Adam Čartoriski?
Verujem da gotovo zanemarljiv broj Srba zna odgovor na ovo pitanje. Među Srbima je još manji broj onih kojima je poznat uticaj kneza Adama Čartoriskog na politička dešavanja u Srbiji u 19-tom veku, kao i razmere i nasleđe tog uticaja. Ova konstatacija je u isti mah i očekivana, ali i začuđujuća. Očekivana sa razloga što i zvanična srpska istoriografija i istorijska nauka gotovo da se nisu bavile ovom temom, ili se barem nisu bavile tom temom kao primarnom za razumevanje istorijskih procesa vezanih za rađanje moderne srpske države. Začuđujuća zato što su i danas, gotovo 35 godina od raspada Jugoslavije, i dalje veoma žive rasprave o tome da li je ideja Jugoslovenstva bila fatalna greška srpskih elita, koja je u krajnjem rezultirala nezavidnim položajem u kojem se Srbija našla na početku 21-og veka, uprkos činjenici da je ta ideja plaćena milionskim žrtvama u 20-om veku. I ne samo to, i dalje se veoma živo raspravlja kako u naučnim, tako i u kafanskim i slavskim krugovima, o tome zbog čega su Srbi, čini se više od ostalih južnoslovenskih naroda, bili i još uvek jesu privrženi ideji zajedničke države svih Južnih Slovena. Na kraju, česte su i veoma žive i rasprave o tome, kakav je i koliki uticaj masona na takav geopolitički kurs Srbije u 19-om veku, i da li je taj uticaj bio prosvetiteljski, ili pak štetan po Srbe.
Primetićete da se odmah na početku ovog rada naslućuje određena veza između ideje jugoslovenstva sa jedne strane, i kneza Adama Čartoriskog sa druge strane. To zasigurno pored pitanja ko je bio knez Adam Čartoriski, nameće i pitanje da li je postojala takve veza, i ako jeste kakva je njena priroda? Kao odgovor na ovo pitanje, parafraziraću deo uvoda knjige pod naslovom „Tajna diplomatija Adama Ježija Čartoriskog na Balkanu“, poljskog istoričara Antonjija Cetnaroviča. Ovaj poljski autor smatra da nije preterano niti netačno reći, da je formiranje Kraljevine SHS prvog decembra 1918. godine, zapravo rezultat vizije čije je začetke svojim delovanjem iscrtavao Knez Adam Čartoriski četrdesetih godina 19-og veka.
Ja bih bio slobodan da postavim još smeliju tezu. Da se ta vizija rađala u još ranijem delovanju kneza Adama Čartoriskog, u prvim godinama 19-og veka. Upravo tada, neposredno nakon prvih uspeha srpskih ustanika u borbama protiv Osmanlija, dolazi do prvog kontakta između Srba i kneza Adama Čartoriskog, tada na dužnosti ministra inostranih poslova Ruske Carevine. Masoni Prota Mateja Nenadović i Petar Novaković Čardaklija, bili su na čelu diplomatske misije koja je već u toku 1804. godine upućena u Rusiju. Tako dolazimo do drugog nagoveštaja u ovoj priči. To što su masoni činili diplomatsku misiju koja se u ime srpskih ustanika sastala sa knezom Adamom Čartoriskim, koji je tada krojio politiku Carske Rusije prema balkanskim narodima, neminovno ukazuje na njegovu povezanost sa slobodnim zidarstvom.
Dakle, ko je bio knez Adam Ježi Čartoriski?
Potrebno je na početku reći da ga neki poljski istoričari smatraju najuticajnijom ličnošću u Poljaka u poslednjih 250 godina. Kada se ima u vidu da je time stavljen ispred jednog Zbignjeva Bžežinskog, dobija se jasnija slika o značaju njegovog delovanja.
Knez Adam Čartoriski rođen je 1770. godine u najmoćnijoj aristokratskoj porodici u Poljskoj. Porodica Čartoriski igrala je vodeću ulogu u političkoj grupaciji poljskih aristokrata nazvanoj „Familija“. Naziv potiče od činjenica da su poljske aristokrate okupljene u grupi „Familija“, gradile svoj uticaj ukrupnjavale svoje posede i jačale svoju finansijsku moć, putem interesnih brakova. Bio je to pokušaj poljske aristokratije da spreči propast Poljsko-litvanske unije. Formalni otac Adama Ježija Čartoriskog, a kasnije ću objasniti zašto napominjem formalni, bio je veliki poljski knez Adam Kazimir Čartoriski. Posed porodice Čartoriski je bilo toliki, da je knez Adam Kazimir Čartoriski bio najmoćniji poljski magnat, ali verovatno i među nekoliko najmoćnijih aristokrata čitave Evrope toga vremena! Poljska aristokratija toga vremena baštinila je ideje prosvetiteljstva, kao i reformistički i liberalni duh koji je nagoveštavao rađanje novog vremena. To je bio uzrok sukoba sa susednim carevinama – pruskom, ruskom i austrijskom, naročito nakon Francuske revolucije, pa je to dovelo do podele Poljsko-litvanske unije između Prusije i Carske Rusije.
Porodica Čartoriski bila je nosilac takve liberalno-prosvetiteljske orijentacije poljske aristokratije. Dom Čartoriskih bio je mesto susreta naučnika, mislilaca, političara i umetnika koji su propagirali ideje i duh prosvetiteljstva. Knez Adam Kazmir Čartoriski je u tome prednjačio kao glava najmoćnije aristokratske porodice, ali se slobodno može reći da je perjanica takve porodične orjentacije bila njegova supruga, čuvena Izabela Fleming Čartoriski, majka junaka naše priče Adama Ježija Čartoriskog. Ona je bila dama čuvena još za svog vremena, poznata po liberalnim idejama, ali još više po skandalozno slobodnom ponašanju! Još pre braka, u Francuskoj se družila sa Žan Žakom Rusoom, Volterom i Bendžaminom Frenklinom. Bila je mecena i zaštitnica čuvenog poljskog slikara Aleksandra Orlovskog. Poljska istorija je pamti kao osnivača prvog poljskog muzeja – Muzeja Čartoriski, koji i danas postoji u Krakovu. Nakon udaje za kneza Adama Kazimira Čartoriskog, zajedno sa svojim suprugom je bila aktivna kako u promociji ideja prosvetiteljstva tako i u borbi za poljsko nacionalno pitanje. To ju je dovodilo u vezu sa moćnim muškarcima toga vremena, pa tako i sa ruskim knezom Nikolajem Repninom, izaslanikom Ruskog cara u tada već podeljenoj Poljskoj, i faktičkim vladarem onog dela Poljske koji je nakon propasti Poljsko-litvanske unije bio pod upravom Rusije. Varšavom su kolale glasine da je knez Nikolaj Repnin zapravo biološki otac Adama Ježija Čartoriskog, te da je veza Izabele sa njim, bila način na koji je Izabela ishodovala određene ustupke od Carske Rusije, i poboljšala položaj Poljske.
Takve glasine nisu uticale na odnos oca prema knezu Adamu Ježiju Čartoriskom. Bio je potpuno prihvaćen od strane kneza Adama Kazimira Čartoriskog, koji mu je pružio obrazovanje dostojno jedne od najmoćnijih porodica Evrope. Knez Adam Čartoriski školovao se u najprestižnijim obrazovanim ustanovama tog vremena, najpre u Parizu, a zatim i u Edinburgu, u Škotskoj, gde je sa oduševljenjem prihvatio ideje Hujma i drugih ostrvskih mislilaca epohe prosvetiteljstva. Boravak u Škotskoj učinio ga je anglofilom koji se divio engleskoj kulturi, ali i načinu funkcionisanja engleskog društva i politike. Uprkos tome što zvanična istoriografija kneza Adama Ježija Čartoriskog vezuje za članstvo u petrogradskoj masonskoj Loži „Hram Izide“, verovatno nećemo pogrešiti ako pretpostavimo da je Adam Čartoriski u Slobodno zidarstvo iniciran još u vreme njegovog školovanja u Parizu, ili pak u Edinburgu, tim pre što su dobro dokumentovane njegove veze sa londonskim političkim krugovima u vreme njegove kasnije diplomatske akcije.
Kada je krajem 18-og veka Tadeuš Košćuško, još jedan znameniti mason ali i štićenik porodice Čartoriski, podigao ustanak protiv Rusije, knez Adam Čartoriski uzeo je učešća u istom, i hrabro se borio na strani ustanika, za šta je odlikovan gvozdenom zvezdom koju je kasnije ponosno nosio čak i u prisustvu Ruskog Cara. Ustanak je ugušen, i suočen sa realnošću ruske nadmoći, knez Adam Kazimir Čartoriski bio je prinuđen da Ježija i svog drugog sina pošalje u Petrograd, gde su oni bili zatočenici Ruskog cara. Bili su zaloga lojalnosti porodice Čartoriski Ruskom caru Pavlu Prvom.
Međutim, mladi knez Adam Čartoriski postao je blizak prijatelj mladog Ruskog princa Aleksandra, potonjeg Ruskog cara Aleksandra Prvog. Tačnije, mladi knez Adam Čartoriski bio je deo neformalne grupe mladih aristokrata, obrazovanih uglavnom u Francuskoj, koji su zajedno sa carevićem Aleksandrom delili strast prema idejama prosvetiteljstva, i provodili vreme u filozofskim i političkim raspravama. Car Pavle Prvi, poznat po svojem reakcionarnom svetonazoru, veliki protivnik revolucije i Napoleona, i prvi pravoslavni vladar imenovan za Velikog Majstora Malteških vitezova, nije blagonaklono gledao na ovu bliskost. Imenovano je mladog kneza Adama Čartoriskog za ambasadora Rusije u Kraljevini Sardiniji, kako bi ga odvojio od sina Aleksandra, ali kako se šuškalo po petrogradskim salonima toga vremena, i kako bi ga odvojio i od Aleksandrove supruge, buduće carice Elizabete Aleksijevne, u to vreme princeze iz nemačke kuće Badena.
Bile glasine o tom ljubavnom trouglu tačne ili ne, one nisu poremetile odnos Aleksandra i kneza Adama Čartoriskog. Odmah nakon stupanja na presto, Car Aleksandar Prvi naložio je da se knez Adam Čartoriski vrati u Petrograd, i tako je nastao čuveni „Neglasniji komitet“, odnosno „Nezvanični komitet“, koji su pored kneza Adama Čartoriskog činili još i grof Stroganov, grof Novosiljcev i knez Kočubej. Oni su predstavljali nezvanične savetnike Cara Aleksandra Prvog, liberalno i prosvetiteljski nastrojene, i pod njihovim uticajem je početkom 19-og veka sprovedena reforma državne uprave Ruske carevine, te je tako prvi put formirano Ministarstvo inostranih dela, gde je knez Adam Čartoriski najpre bio pomoćnik ministra, a zatim i sam ministar. Deo spoljno-političke strategije Ruske carevine, koju je osmislio knez Adam Čartoriski, bilo je i stvaranje federacije balkanskih država koja bi bila pod zaštitom i uticajem Rusije. Otuda kontakt srpskih ustanika sa knezom Adamom Čartoriskim, koji smo spominjali na početku. Ipak, Car Aleksandar Prvi je pod uticajem konzervativnog dela ruske aristokratije, vremenom počeo da shvata da su ideje liberalizma i prosvetiteljstva samo prethodnica pušaka i topova zapadne buržoazije, željne da se domogne ruskog prostranstva. Ne može se zanemariti da je takvom zaokretu u politici Aleksandra Prvog umnogome doprinela Napoleonova invazija. Tako je knez Adam Čartoriski izgubio svoje mesto u blizini Ruskog imperatora. Knez Adam Čartoriski je u narednim godinama, sve do tzv. Novembarskog ustanka 1830. godine u Poljskoj, doprinosio razvoju poljske kulture i nacije kao vodeća ličnost Univerziteta u Viljnusu, najstarijeg univerziteta u istočnoj Evropi, ali i kroz političko delovanje u Varšavi, gde je smatran neformalnim vođom Poljaka. Njegov rad u tom periodu možda je bio i presudan za formiranje moderne poljske nacije u uslovima kada nije postojala poljska država. Nakon izbijanja Novembarskog ustanka u Varšavi, i ako svestan da su male šanse da ustanak bude uspešan, i uprkos svojim godina, on uzima učešće u istom, te tako pada u nemilost Ruskog cara Nikolaja Prvog, i biva primoran da nakon propasti ustanka izbegne u Pariz, zajedno sa velikim brojem Poljaka koji su tada širom Evrope formirali brojnu poljsku emigraciju.
U emigraciji, knez Adam Čartoriski bio je vođa konzervativno liberalnog političkog krila poljske emigracije, i preduzimao je opsežnu i dugotrajnu političko-diplomatski akciju sa ciljem ponovnog uspostavljanja poljske države. Njegovo sedište u Parizu bio je Hotel Lamber, ili na francuskom Otel Lamber, palata kupljena novcem njegove tazbine. Otel Lamber postao je sinonim za neku vrstu neformalne poljske vlade u egzilu. Knez Adam Čartoriski oformio je mrežu agenata širom Evrope, ali i u Otomanskom carstvu, sa idejom da iskoristi tzv. Istočno pitanje za izazivanje velikog rata evropskih sila protiv Carske Rusije, jer je smatrao da samo jedan takav veliki rat može dovesti do ponovnog formiranja Poljske. Na tragu tako usmerene politike evropskih sila prema Rusiji, a u kontekstu Istočnog pitanja, došlo je i do potonjeg Krimskog rata. Ova politika kneza Adama Čartoriskog podrazumevala je i propagiranje slovenofilstva među slovenskim narodima pod vlašću Austrougarske i Ruske carevine, kao protivteža ruskom panslavizmu pod patronatom Ruskog Cara, sa idejom formiranja niza liberalno orjentisanih slovenskih država, koje će se zajedno sa Poljskom postaviti naspram Rusije i Austrije kao konzervativnih sila, i glavnih protivnica obnove poljske države.
Baš u tom istorijskom trenutku ukrštaju se istorijski putevi kneza Adama Čartoriskog i mlade Kneževine Srbije.
U Srbiji toga vremena, bogati srpski trgovci, današnjim rečnikom tajkuni, vesnici stvaranja srpske krupne buržoazije, kasnije nazvani Ustavobraniteljima, među kojima su prednjačili Toma Vučić Perišić i Avram Petronijević, uspeli su da svrgnu sa vlasti mladog kneza Mihajla Obrenovića, i da na vlast dovedu kneza Aleksandra Karađorđevića, koji je vladao u periodu od 1842. godine do 1858. godine. Tome je prethodilo izgnanstvo Ustavobranitelja za vreme prve vladavine Mihajla Obrenovića, koje su proveli u Carigradu. Ukratko, nakon što je izvršila pritisak na kneza Miloša da odstupi od vlasti, Rusija je ostvarila dominaciju nad knezom Mihajlom. Sa druge strane, budući Ustavobranitelji nisu želeli da autokratsku vladavinu starog kneza zamene istom takvom vladavinom njegovog sina, te su istupali kao opozicija mladom knezu. Pod pritiskom Rusije na Portu, i pod pritiskom Porte na Kneževinu Srbiju, Ustavobranitelji su uklonjeni i poslati u izgnanstvo u Stambol. Međutim, u Carigradu sa Ustavobraniteljima stupa u kontakt Mihail Čajkovski Čajka, pisac i pustolov, i pre svega agent Otela Lamber i kneza Adama Čartoriskog. Živopisna ličnost koja zaslužuje posebnu priču. Energični Čajka primetio je da se borba Ustavobranitelja sa knezom Mihajlom, interesno poklapa sa borbom poljske emigracije sa Ruskom Carevinom. Ustavobranitelje je savetovao da je u njihovom interesu da za položaj Srbije u okviru Otomanske imperije zainteresuju zapadne sile, pre svega Englesku i Francusku, a istovremeno je knezu Adamu Čartoriskom ukazivao na priliku da Kneževina Srbija bude Pijemont okupljanja Južnih Slovena u jedinstveni front protiv Rusije, kojem bi se priključili Poljaci na severu. Knez Adam Čartoriski je prihvatio sugestije Čajkovskog, i započeo je energičnu diplomatsku akciju. On lično je agitovao u Pariskim političkim krugovima, dok je za agitaciju u Londonu bio zadužen njegov nećak Vladislav Zamojski. Istovremeno je knez Adam Čartoriski uputio svog agenta u Beograd, Adama Liščinjskog. Adam Liščinjski je u Beogradu stigao pod lažnim identitetom engleskog doktora Linča. U jednom periodu Čajkovski je iz Carigrada uputio u Beograd još jednog agenta kneza Adama Čartoriskog. To je bio Ludvig Zvjerkovski, i upućen je u Beograd pod identitetom francuskog učitelja Luja Lenoara. Ovi agenti kneza Adama Čartoriskog su u Beogradu agitovali kod francuskog predstavnika u Beogradu, a u interesu Ustavobranitelja, dok su istovremeno nastojali da suzbiju delovanje ruskog izaslanika i ruskih agenata. Na kraju, agenti kneza Adama Čartoriskog kordinisali su akcije pristalica Ustavobranitelja u cilju pripremanja njihovog povratka u Srbiju, a zatim i u cilju svrgavanja kneza Mihajla sa vlasti. Ova akcija Otela Lamber je bila uspešna. Francuska i Engleska su sopstvenim pritiskom na Portu suzbijale pritisak Rusije, i time su se stekli uslovi za povratak Ustavobranitelja u Srbiju, a zatim je to dovelo do neke vrste vojnog puča, smene kneza Mihajla i njegovog proterivanja u Austriju, kao i do dovođenja na vlast kneza Aleksandra Karađorđevića, koji je prvih godina svoje vladavine bio pod velikim uticajem Tome Vučića Perišića, Avrama Petronijevića, braće Garašanin i drugih Ustavobranitelja.
Delatnost kneza Adama Čartoriskog na stvaranju poljsko-srpskog saveza se ne završava dovođenjem Ustavobranitelja na vlast. Knez Adam Čartoriski piše delo pod nazivom „Conseils“, ili prevedeno sa francuskog „Savet“. To je zapravo politički program po kojem bi trebalo da se formira i razvija mlada srpska država, zasnovan na liberalnim idejama poteklim iz epohe prosvetiteljstva. U toku 1843. godine Zvjerkovski je uručio Avramu Petronijeviću original ovog rukopisa. Tekst je naišao na priznanje i zahvalnost srpskih vođa i kneza Aleksandra, ali najveću pažnju posvećivao mu je Ilija Garašanin, tada zamenik Tome Vučić Perišića na čelu Ministarstva unutrašnjih dela. Ubrzo nakon toga, kao još jedan agent Adama Čartoriskog u Beograd je stigao češki mason František Zah, kasniji general u srpskoj vosci. František Zah je po nalogu kneza Adama Čartoriskog započeo dodatnu razradu dokumenta „Savet“. Nakon višemesečnog rada, koji je sproveden zajedno sa Ilijom Garašaninom, u to vreme već zagovornikom ideje ilirskog pokreta, nastao je dokument koji je predstavljao politički program Srbije, pod nazivom „Plan slovenske politike Srbije“, ili samo skraćeno „Plan“. Pojedini srpski istoričari umanjuju značaj „Plana“ za kasniji nastanak „Načertanija“ Ilije Garašanina. Ipak, postoje i oni istoričari koji su u svojim radovima isticali ono što je nepobitna činjenica – kada se uporede tekst „Plana“ i tekst „Načertanija“, više je nego jasno da je Ilija Garašanin prilikom pisanja „Načertanija“ gotovo u celosti preuzeo tekst „Plana“. Tako su ideje slovenofilstva i ujedinjenja Južnih Slovena, na temeljima prosvetiteljstva i liberalnih ideja, sa Srbijom i srpskim narodom kao Pijemontom, postale temelj na kojem se kasnije u toku 19-og veka razvijala Srbija kao moderna država. Tu možemo tražiti korene i čuvene krilatice srpskih masona u 19-om veku – Brat je mio bilo koje vere bio! U krajnjem, pisanje „Saveta“ od strane kneza Adama Čartoriskog, njegova razrada od strane Františeka Zaha, i rađanje „Načertanija“ iz pera Ilije Garašanina, svakako su bili početni temelji jedne politike koja je srpskoj eliti 19-og veka usadila ideju ujedinjenja Južnih Slovena, iz koje se kasnije rodila ideja jugoslovenstva, što je pak dovelo do stvaranja Jugoslavije. Rekao bih da nije slučajno to što je himna druge Jugoslavije bila rodoljubiva pesma iz 19-og veka „Hej Sloveni“, čiji je autor bio slovački sveštenik Samo Tomašik. Poljski knez, češki general, i slovački sveštenik, kao istorijske figure sudbonosne za Srbiju 19-og veka, ali i kao ilustracija politike slovenofilstva vođene prema Srbiji, i od strane Srbije toga vremena.
Ni ovde se ne završava uticaj kneza Adama Čartoriskog na Srbiju 19-og veka. Pod uticajem agenata kneza Adama Čartoriskog, Ustavobranitelji su za vreme vladavine kneza Aleksandra Karađorđevića naročitu pažnju posvetili razvoju prosvete i obrazovanja. Na inicijativu Zvejrkovskog, već pomenutog agenta kneza Adama Čartoriskog, Ustavobranitelji u Pariz na školovanje šalju prvu grupu mladih talentovanih ljudi iz Srbije, koji su kasnije u istoriji Srbije bili poznati pod nazivom „Parizlije“, i koji su po povratku u Srbiju, svako na svoj način i u svom domenu, postavili temelje modernog srpskog društva, pri čemu je njihov doprinos bio naročit u nauci i obrazovanju. Prvi koji su upućeni u Pariz na školovanje bili su Mladen Crnobarac, Kosta Cukić, i najznačajniji među njima, Filip Hristić. Filip Hristić je kasnije bio prvi premijer kneza Mihajla Obrenovića u periodu njegove druge vladavine. Uprkos tome što se njegov značaj kao istorijske ličnosti ne ističe dovoljno, pojedini istoričari smatraju da se za Filipa Hristića slobodno može reći da je rodonačelnik moderne Srbije. U zemlji napadan kao liberal, u krugovima Otela Lamber u Parizu smatran je konzervativcem, a on sam se uvek rukovodio jedino i isključivo interesima Srbije i srpskog naroda. Svi ovi mladi ljudi na školovanju u Parizu bili su pod velikim uticajem kneza Adama Čartoriskog i poljske emigracije, koji su bili njihova ulaznica za vodeće društvene krugove Pariza tog vremena. Knez Adam Čartoriski nije bio ulaznica samo za pariske uticajne krugove, već i za londonske. Kada je izbila kriza nakon ubistva srpskog dečaka kod Čukur česme, knez Mihajlo Obrenović je u London uputio diplomatsku misiju, koju su činili pomenuti Filip Hristić i kneževa supruga kneginja Julija Hunjadi, inače princeza iz jedne od takođe moćnih aristokratskih porodica u Evropi – Hunjadi. U Londonu ih je sačekao Vladimir Jovanović, liberal, mason i otac Slobodana Jovanovića, te su Vladimir Jovanović i Filip Hristić agitovali u londonskim političkim krugovima za interese Srbije, dok je kneginja Julija bila posvećena uticaju na englesku visoku aristokratiju. Ovo je rezultiralo izvesnom promenom u spoljno-političkom kursu engleske vlade, inače vođene od strane Turkofila, te je Engleska izvršila pritisak na Portu, i to je bio jedan od činilaca koji su doprineli mirnoj predaji gradova kneževini Srbiji od strane Turaka 1867. godine. Sve ovo dešava se nakon smrti kneza Adama Čartoriskog, koji je preminuo 1861. godine, ali Vladimir Jovanović i Filip Hristić su svoje diplomatsko delovanje zasnivali na konekcijama uspostavljenim još 40-tih godina 19-og veka, kada je knez Adam Čartoriski prvi put zastupao interese Srbije u Londonu, a verovatno je u okviru svega toga od velikog značaja bila i povezanost sa masonskim Ložama Engleske.
Knez Adam Čartoriski istorijska je ličnost, čiji život i delo, a naročito u pogledu političko-diplomatske akcije koju je preduzimao u odnosu na Kneževinu Srbiju, predstavljaju možda najbolji primer kako su masonske Lože i međusobna povezanost masona, predstavljali društvenu mrežu kojom su se širile ideje prosvetiteljstva i liberalizma, kao i ideje kultur-nacionalizma i stvaranja modernih nacija i nacionalnih država, nasuprot konzervativnim i tradicionalnim politikama preostalih evropskih carevina toga vremena. Svakako da se ne može reći da je takvo delovanje bilo presudno, obzirom da su tok 19-og veka uopšte, pa i u odnosu na Kneževinu Srbiju, ipak pretežno određivale akcije velikih sila, koje su bile rukovođenje isključivo svojim geo-političkim interesima. Međutim, na primeru Srbije se vidi značaj takvog delovanja, u smislu da je takvo delovanje sa jedne strane bilo katalizator unutrašnjih društvenih napetosti uslovljenih sukobom jedne mlade moderne nacije u nastajanju, i jedne donekle dekadentne imperije na svom zalasku, a sa druge strane, tačka u kojoj su se preko Srbije i srpskog naroda prelamali različiti geo-politički i real-politički interesi velikih sila, ali i različite ideologije u borbi za prevlast u svetu. Ne može se a ne uočiti sličnost sa aktuelnim trenutkom u kojem se Srbija nalazi danas, te bi trebalo strateške političke odluke zasnivati i na osnovu ovakvih istorijskih primera.